บทที่ 15 — ค่าไฟบ้านเรา: อ่านบิลให้เป็น เข้าใจค่า Ft

15.1 แกะบิลทีละบรรทัด

ลองนึกภาพบิลค่าไฟเป็นใบเสร็จร้านอาหารดู ในใบเสร็จมีทั้งค่าวัตถุดิบ ค่าครัว ค่าเสิร์ฟ และภาษี ซึ่งบิลค่าไฟก็มีโครงสร้างคล้ายกันมาก จุดเริ่มต้นของบิลทุกใบคือการจดเลขมิเตอร์ประจำเดือน ส่วนต่างระหว่างเลขมิเตอร์เดือนนี้กับเดือนก่อนคือหน่วยไฟฟ้าที่บ้านเราใช้ไปทั้งหมด

1. Electricity meter — มิเตอร์ไฟฟ้าที่นับหน่วย kWh สะสม เลขที่อ่านได้ตอนนี้คือ "เลขมิเตอร์ครั้งนี้" ในบิล
2. Handheld device (meter reader) — เครื่องอ่านมิเตอร์แบบพกพาที่เจ้าหน้าที่ใช้บันทึกเลขและส่งเข้าระบบคำนวณบิล
3. Utility worker และ Safety helmet — เจ้าหน้าที่การไฟฟ้าจำหน่ายในชุดปฏิบัติงานพร้อมหมวกนิรภัย
4. Meter seal และ Meter mounting base — ตราซีลป้องกันการงัดแงะและฐานยึดมิเตอร์เข้ากับผนังบ้าน
5. Service entrance conductors และ Grounding conductor — สายไฟจุดรับไฟเข้าบ้านและสายดิน ส่วนหนึ่งของระบบจำหน่ายถึงบ้านที่เล่าไว้ในบทที่ 11
6. House wall และ Residential street (morning) — ผนังบ้านที่ติดตั้งมิเตอร์และบรรยากาศถนนในหมู่บ้านตอนเช้า

เพื่อให้เห็นภาพชัดที่สุด ลองแกะบิลจำลองของบ้านตัวอย่างหลังหนึ่งที่ใช้ไฟไป 350 หน่วยในเดือนนี้ดูทีละบรรทัด

บิลค่าไฟฟ้าของบ้านเราถูกส่งโดยการไฟฟ้าจำหน่ายเจ้าของพื้นที่ ก็คือ กฟน. หรือ กฟภ. ตามที่เล่าไว้ในบทที่ 12 นั่นเอง ทุกวันนี้บิลไม่ได้มาแค่ในรูปกระดาษเท่านั้น แต่ยังดูย้อนหลังและจ่ายผ่านแอปพลิเคชันของการไฟฟ้าแต่ละแห่งได้สะดวกอีกด้วย

15.2 อัตราขั้นบันได: ยิ่งใช้มาก ยิ่งแพงต่อหน่วย

ค่าพลังงานไฟฟ้าของบ้านเราไม่ได้คิดราคาเดียวตลอดทุกหน่วย แต่คิดแบบขั้นบันได โครงสร้างอัตราโดยประมาณ ณ ปี 2568 ซึ่งปรับเปลี่ยนได้ตามประกาศ มีลักษณะคือหน่วยแรกๆ ราคาถูกที่สุด จากนั้นขยับขึ้นเป็นขั้นกลาง และหน่วยที่ใช้เกินประมาณ 400 หน่วยจะแพงที่สุด อยู่ที่ราวๆ 4.4 บาทต่อหน่วย

เหตุผลที่ออกแบบเป็นขั้นบันไดแบบนี้มีสองข้อหลัก ข้อแรกคือช่วยให้ครัวเรือนขนาดเล็กที่ใช้ไฟน้อยจ่ายเบาลง เพราะหน่วยแรกๆ ที่ทุกบ้านต้องใช้อยู่แล้วราคาถูกที่สุด ข้อที่สองคือจูงใจให้ประหยัดพลังงาน เพราะใครใช้ไฟเปลืองมากก็ต้องรับภาระค่าไฟส่วนเกินที่แพงขึ้นเองไปโดยปริยาย นอกจากนี้ยังมีมาตรการช่วยเหลือผู้ใช้ไฟน้อยเป็นพิเศษ บ้านที่ใช้ไฟไม่เกินประมาณ 50 หน่วยต่อเดือนจะได้รับการอุดหนุนตามนโยบายรัฐ ซึ่งเงื่อนไขนี้ปรับเปลี่ยนได้ตามประกาศแต่ละช่วง

สิ่งที่น่าสังเกตคือค่าเฉลี่ยต่อหน่วยของแต่ละบ้านไม่เท่ากันเลย บ้านที่ใช้ 100 หน่วยจะมีค่าเฉลี่ยต่อหน่วยถูกกว่าบ้านที่ใช้ 350 หน่วย และบ้านที่ใช้ 800 หน่วยก็จะมีค่าเฉลี่ยต่อหน่วยแพงกว่าทั้งสองบ้านแรกอีก แม้จะเป็นบ้านพักอาศัยเหมือนกันก็ตาม

15.3 ค่า Ft: ตัวแปรที่ทำให้บิลขึ้นลง

ค่าที่หลายคนงงที่สุดในบิลคือค่า Ft (Fuel Adjustment Charge — ค่าไฟฟ้าผันแปร) เป็นส่วนที่ปรับเพิ่มหรือลดตามต้นทุนเชื้อเพลิงและค่าซื้อไฟที่เปลี่ยนแปลงไปจากตัวเลขที่ฝังไว้ในค่าไฟฐานตั้งแต่แรก ค่า Ft นี้ถูกปรับทบทวนทุกสี่เดือน หรือปีละสามงวด โดยกกพ. เป็นผู้เคาะ ซึ่งทวนบทบาทเดียวกับที่เล่าไว้ในบทที่ 12

ลองเล่าเป็นเรื่องให้เห็นภาพ ค่าไฟฐานถูกตั้งไว้บนสมมติฐานราคาก๊าซของปีฐานปีหนึ่ง แต่ถ้าราคาก๊าซจริงในตลาดโลกแพงกว่าที่ตั้งสมมติฐานไว้ โดยเฉพาะส่วนที่เป็น LNG นำเข้าตามที่เล่าไว้ในบทที่ 14 ส่วนต่างตรงนี้ก็จะถูกนำมาโผล่ในค่า Ft ของงวดถัดไป กลับกัน ถ้าราคาก๊าซถูกลง ค่า Ft ก็ลดลงตามได้เช่นกัน และในบางช่วงค่า Ft เคยติดลบมาแล้วด้วยซ้ำ

ตัวอย่างเหตุการณ์จริงที่เห็นภาพชัดคือช่วงปีประมาณ 2565 ถึง 2566 ที่ราคา LNG พุ่งสูงมากจากผลกระทบของสงครามในยูเครน ทำให้ค่า Ft พุ่งตาม ค่าไฟเฉลี่ยของบ้านเราขยับขึ้นไปแตะราวๆ 4.7 บาทต่อหน่วย กลายเป็นข่าวใหญ่ที่คนพูดถึงกันทั้งประเทศ อ่านมาถึงตรงนี้ ผู้อ่านน่าจะอธิบายกลไกเบื้องหลังเหตุการณ์นั้นได้ด้วยตัวเองแล้ว

อีกจุดหนึ่งที่น่าสนใจคือค่า Ft เท่ากันทั้งประเทศ ไม่ว่าจะเป็นบ้านในเชียงใหม่หรือบ้านในหาดใหญ่ก็โดนค่า Ft งวดเดียวกันเป๊ะๆ ถือเป็นความเป็นธรรมในเชิงระบบที่ทุกคนแบกรับต้นทุนเชื้อเพลิงร่วมกัน

15.4 เงินหนึ่งบาทในบิล แบ่งให้ใครบ้าง

ถ้าดูภาพรวมว่าเงินค่าไฟหนึ่งบาทที่เราจ่ายไปนั้นถูกแบ่งไปที่ใครบ้าง ก้อนที่ใหญ่ที่สุดคือค่าเชื้อเพลิงและค่าซื้อไฟจากผู้ผลิต ซึ่งกินสัดส่วนราวๆ 60 ถึง 70 เปอร์เซ็นต์ของบิลทั้งหมด รองลงมาคือค่าก่อสร้างและค่าตอบแทนโรงไฟฟ้า ซึ่งรวมถึงค่าความพร้อมจ่ายที่เล่าไว้ในบทที่ 13 ด้วย ถัดมาคือค่าสายส่งของกฟผ. ค่าจำหน่ายและค่าบริการของกฟน./กฟภ. และส่วนสุดท้ายคือค่าใช้จ่ายตามนโยบายรัฐ เช่นการอุดหนุนผู้ใช้ไฟน้อยหรือพื้นที่ห่างไกล

ข้อมูลเชิงลึกที่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้คือ การไฟฟ้าฝ่ายจำหน่ายอย่างกฟน. และกฟภ. ได้ส่วนแบ่งจากบิลไม่ได้ใหญ่เท่าที่หลายคนคิด ก้อนหลักจริงๆ คือค่าเชื้อเพลิงซึ่งประเทศไทยควบคุมราคาตลาดโลกไม่ได้เลย นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทางลดค่าไฟในระยะยาวที่แท้จริงคือการเปลี่ยนเมนูพลังงานให้พึ่งเชื้อเพลิงนำเข้าน้อยลงตามที่เล่าไว้ในบทที่ 14 ไม่ใช่แค่การต่อรองตัวเลขค่า Ft ในแต่ละงวดเท่านั้น

15.5 ประหยัดแบบเห็นผลจริงในบิล

ทวนความจากตารางกำลังไฟฟ้าของเครื่องใช้ไฟฟ้าในบทที่ 1 เครื่องใช้ที่ส่งผลต่อบิลมากที่สุดคือแอร์ ซึ่งเป็นแชมป์ตลอดกาลของบิลค่าไฟบ้านเรา รองลงมาคือเครื่องทำน้ำอุ่น และตู้เย็นรุ่นเก่าที่กินไฟเกินความจำเป็น

1. LCD display — จอแสดงผลบนรีโมท เห็นตัวเลข 26 องศาเซลเซียส อุณหภูมิที่แนะนำเพื่อความสบายพร้อมประหยัดไฟ
2. Remote control และ Function buttons — ตัวรีโมทและปุ่มฟังก์ชันต่างๆ ที่ใช้ปรับโหมดและอุณหภูมิ
3. Air conditioner indoor unit และ Air outlet (louver) — ตัวเครื่องปรับอากาศส่วนในอาคารและช่องลมออก จุดที่ลมเย็นไหลออกมาสู่ห้อง
4. Hand — มือที่ถือรีโมท แสดงการใช้งานจริงในชีวิตประจำวัน
5. Living room (background) — ห้องนั่งเล่นแบบไทยทั่วไป บริบทที่แอร์ถูกใช้งานบ่อยที่สุด

เคล็ดลับประหยัดไฟที่ได้ผลจริงในเชิงพฤติกรรม ไม่ใช่ยาวิเศษที่ทำแล้วเห็นผลทันที มีดังนี้ ตั้งแอร์ที่ 26 ถึง 27 องศาเซลเซียสแล้วเปิดพัดลมช่วยกระจายลมเย็น ล้างแอร์อย่างน้อยปีละหนึ่งถึงสองครั้งเพื่อให้เครื่องทำงานมีประสิทธิภาพ เลือกซื้อเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ติดฉลากประหยัดไฟเบอร์ 5 ถอดปลั๊กเครื่องใช้ที่ไม่จำเป็นเพื่อลดไฟรั่วไหลระหว่างสแตนด์บาย แม้จะได้ผลเล็กน้อยแต่ก็ฟรี และเปลี่ยนหลอดไฟทั้งบ้านเป็นหลอด LED

1. Energy efficiency label (Number 5 rating) — ฉลากประหยัดไฟเบอร์ 5 ติดดาว บอกระดับประสิทธิภาพการใช้พลังงานของเครื่องใช้ไฟฟ้ารุ่นนั้น
2. Refrigerator display row และ Refrigerator door — แถวตู้เย็นที่วางจำหน่ายในร้าน และประตูตู้เย็นที่ติดฉลากไว้ให้เทียบกันง่าย
3. Shopper — ลูกค้ากำลังพิจารณาเปรียบเทียบฉลากก่อนตัดสินใจซื้อ
4. Store aisle และ Handle — ทางเดินในร้านและมือจับตู้เย็น บริบทการเลือกซื้อจริงในห้าง

ในทางกลับกัน มีมายาคติเกี่ยวกับการประหยัดไฟที่ควรเลิกเชื่อได้แล้ว มายาคติแรกคือการปิดเปิดแอร์ถี่ๆ ประหยัดกว่าเปิดทิ้งไว้ยาวๆ ซึ่งไม่จริง เพราะช่วงที่คอมเพรสเซอร์เริ่มทำงานใหม่ทุกครั้งจะกินไฟกระชากมากกว่าปกติ มายาคติที่สองคือการชาร์จมือถือทิ้งไว้ทั้งคืนทำให้ค่าไฟพุ่ง ซึ่งในความเป็นจริงแล้วผลกระทบเล็กน้อยมาก แทบไม่ถึงสลึงต่อคืนด้วยซ้ำ

1. Diffuser dome และ LEDs inside — โดมกระจายแสงและชุดหลอด LED ด้านในที่ผลิตแสงอย่างมีประสิทธิภาพของหลอดฝั่งซ้าย
2. Heat sink (aluminum body) — แผ่นระบายความร้อนอะลูมิเนียมของหลอด LED ช่วยรักษาประสิทธิภาพการทำงาน
3. Tungsten filament และ Support wires — ไส้หลอดทังสเตนและลวดยึดของหลอดไส้แบบดั้งเดิมฝั่งขวา ที่เปล่งแสงด้วยการเผาไหม้ความร้อน จึงกินไฟมากกว่ามาก
4. Glass envelope และ Glass mount — หลอดแก้วครอบและฐานแก้วที่ปิดผนึกไส้หลอดไว้ด้านใน
5. Edison screw base — ขั้วเกลียวที่ใช้เสียบเข้ากับขั้วหลอดไฟทั่วไป มีเหมือนกันทั้งสองแบบ

มาถึงตรงนี้ ผู้อ่านได้อ่านบิลค่าไฟออกทั้งใบแล้ว รู้ที่มาของทุกบรรทัดในบิล และรู้ด้วยว่าเสียงของประชาชนอย่างเราสามารถเข้าไปมีส่วนร่วมในระบบได้ทางไหน ผ่านเวทีรับฟังความคิดเห็นของกกพ. ที่เล่าไว้ในบทที่ 12 และ 14 นี่คือการปิดท้ายภาค 4 ของหนังสือเล่มนี้อย่างครบถ้วน

สรุปท้ายบท

คำศัพท์ในบทนี้

ทบทวนความเข้าใจ