บทที่ 12 — สามการไฟฟ้าและผู้กำกับดูแล: ใครทำอะไรในระบบไฟฟ้าไทย

12.1 สามพี่น้องการไฟฟ้า

หลายคนเข้าใจว่า "การไฟฟ้า" คือหน่วยงานเดียว แต่ความจริงแล้วประเทศไทยมีองค์กรการไฟฟ้าถึงสามแห่งที่แบ่งหน้าที่กันอย่างชัดเจน แห่งแรกคือการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (Electricity Generating Authority of Thailand เรียกย่อว่า กฟผ. หรือ EGAT) ก่อตั้งขึ้นเมื่อปีพ.ศ. 2512 เป็นเจ้าของโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ เขื่อนผลิตไฟฟ้า และสายส่งแรงสูงทั่วประเทศ รวมถึงศูนย์ควบคุมระบบไฟฟ้าแห่งชาติที่เล่าไว้ในบทที่ 3 ด้วย พูดง่ายๆ กฟผ. คือ "โรงงานผลิตและระบบขนส่ง" ของทั้งประเทศ

1. Combined-Cycle Thermal Power Plant — โรงไฟฟ้าพลังความร้อนร่วม โรงไฟฟ้าขนาดใหญ่แบบที่เล่าไว้ในบทที่ 5 หนึ่งในกำลังผลิตหลักของ กฟผ.
2. Hydroelectric Dam and Spillways — เขื่อนพลังน้ำพร้อมช่องระบายน้ำล้น ทรัพย์สินหลักอีกกลุ่มของ กฟผ. ตามที่เล่าไว้ในบทที่ 6
3. Floating Solar PV Array — แผงโซลาร์ลอยน้ำบนอ่างเก็บน้ำเหนือเขื่อน แบบเดียวกับโครงการโซลาร์ไฮบริดที่เล่าไว้ในบทที่ 7
4. Wind Turbines (on Hilltops) — กังหันลมบนสันเขา พลังงานหมุนเวียนอีกชนิดจากบทที่ 7
5. High-Voltage Transmission Lines 500 kV — สายส่งไฟฟ้าแรงสูงที่ กฟผ. ดูแลทั่วประเทศ ตามที่เล่าไว้ในบทที่ 9
6. Electrical Substation (step-up transformers) — สถานีไฟฟ้าพร้อมหม้อแปลงยกแรงดัน จุดเชื่อมโรงไฟฟ้าเข้าสู่สายส่ง ตามที่เล่าไว้ในบทที่ 10

แห่งที่สองคือการไฟฟ้านครหลวง (Metropolitan Electricity Authority เรียกย่อว่า กฟน. หรือ MEA) ก่อตั้งเมื่อปีพ.ศ. 2501 ทำหน้าที่จำหน่ายไฟฟ้าในพื้นที่กรุงเทพมหานคร นนทบุรี และสมุทรปราการ เปรียบได้กับ "ร้านค้าปลีก" ประจำเขตเมืองหลวง ส่วนแห่งที่สามคือการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (Provincial Electricity Authority เรียกย่อว่า กฟภ. หรือ PEA) ก่อตั้งเมื่อปีพ.ศ. 2503 ทำหน้าที่จำหน่ายไฟฟ้าในอีกประมาณ 74 จังหวัดที่เหลือทั่วประเทศ ครอบคลุมพื้นที่มหาศาลและเสาไฟฟ้านับล้านต้น

1. Utility service crew — ทีมช่างของ กฟน. ในชุดปฏิบัติงาน กำลังวางสายเคเบิลใต้ดินตามโครงการที่เล่าไว้ในบทที่ 11
2. High-voltage underground cables และ Underground cable trench — สายเคเบิลใต้ดินแรงสูงและร่องฝังสายที่กำลังติดตั้งอยู่
3. Cable pulling equipment และ Service van with equipment — อุปกรณ์ดึงสายเคเบิลและรถบริการที่บรรทุกเครื่องมือมาด้วย
4. Concrete utility cover — ฝาปิดคอนกรีตที่จะปิดทับร่องสายเมื่อวางเสร็จแล้ว
5. Traffic cones and safety barrier และ Safety sign — กรวยและแผงกั้นความปลอดภัย ป้าย "ปลอดภัยไว้ก่อน" กันพื้นที่ทำงาน
6. Modern office buildings, BTS Skytrain และ Bangkok downtown street — ฉากหลังที่บอกว่านี่คือใจกลางกรุงเทพฯ พื้นที่ให้บริการหลักของ กฟน.

ทั้งสามหน่วยงานเป็นรัฐวิสาหกิจเหมือนกัน แต่สังกัดกระทรวงต่างกัน ซึ่งเป็นจุดที่คนมักสงสัยกันบ่อย กฟผ. สังกัดกระทรวงพลังงานเพราะเกี่ยวข้องโดยตรงกับการผลิตพลังงาน ส่วนกฟน. และกฟภ. สังกัดกระทรวงมหาดไทย ด้วยเหตุผลเชิงประวัติศาสตร์ เพราะทั้งสองหน่วยงานถือกำเนิดขึ้นในยุคที่งานจำหน่ายไฟฟ้าท้องถิ่นถูกจัดอยู่ในความดูแลของฝ่ายปกครองส่วนภูมิภาคมาแต่เดิม

1. Lineworker (Working at Height) — ช่าง กฟภ. ที่กำลังทำงานบนเสาไฟฟ้าด้วยอุปกรณ์ป้องกันครบชุด
2. Overhead Distribution Lines (11 kV), Insulator, Crossarm, Concrete Pole — สายจำหน่าย ลูกถ้วยฉนวน แขนเสา และเสาคอนกรีต ชุดอุปกรณ์เดียวกับที่เล่าไว้ในบทที่ 11
3. Safety Harness and Lanyard และ Insulated Boom (Aerial Lift) — สายรัดนิรภัยและแขนยกฉนวนที่พาช่างขึ้นไปทำงานบนที่สูง
4. Service Truck และ Ground Crew (Assisting) — รถบริการและทีมภาคพื้นที่คอยสนับสนุน
5. Distribution Line Corridor, Rice Fields, Rural Road — แนวเขตสายจำหน่าย ทุ่งนา และถนนชนบท บอกขนาดพื้นที่มหาศาลที่ กฟภ. ต้องดูแล
6. Pole Base and Foundation — ฐานรากเสาไฟฟ้าที่ยึดเสาไว้กับพื้น

12.2 เส้นทางของหน่วยไฟและเส้นทางของเงิน

ลองเดินตามไฟฟ้าหนึ่งหน่วยดูตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง เริ่มจากโรงไฟฟ้าไม่ว่าจะเป็นของกฟผ. เองหรือของเอกชนที่จะเล่าละเอียดในบทที่ 13 ไฟฟ้าจะไหลผ่านสายส่งของกฟผ. ไปถึงจุดส่งมอบ แล้วต่อเข้าสายจำหน่ายของกฟน. หรือกฟภ. ก่อนจะไหลถึงบ้านเรือนในที่สุด แต่เงินกลับไหลสวนทางเส้นทางนี้พอดี เราจ่ายบิลค่าไฟให้กฟน. หรือกฟภ. โดยตรง จากนั้นกฟน. และกฟภ. จึงนำเงินส่วนหนึ่งไปจ่ายเป็นค่าไฟขายส่งและค่าผ่านสายให้กฟผ. แล้วกฟผ. จึงนำเงินไปจ่ายต่อให้กับค่าไฟที่ซื้อจากโรงไฟฟ้าเอกชนและค่าเชื้อเพลิงอีกทอดหนึ่ง

คำถามที่คนสงสัยกันบ่อยคือทำไมบิลค่าไฟของเราจึงไม่ได้มาจากกฟผ. โดยตรง คำตอบคือกฟผ. ทำหน้าที่เป็นผู้ค้าส่งเท่านั้น ไม่มีหน้าร้านขายปลีกให้ประชาชนทั่วไป ยกเว้นลูกค้ารายใหญ่พิเศษบางรายที่ซื้อไฟตรงจากกฟผ. เท่านั้น

12.3 ชั้นนโยบาย: คนวางแผนอนาคต

เหนือขึ้นไปจากสามการไฟฟ้าที่ทำงานหน้างานจริง ยังมีชั้นนโยบายที่คอยวางแผนอนาคตของระบบไฟฟ้าทั้งประเทศ เริ่มจากกระทรวงพลังงาน ซึ่งเป็นเจ้าภาพหลักด้านนโยบายพลังงานของชาติ ถัดมาคือสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (Energy Policy and Planning Office เรียกย่อว่า สนพ. หรือ EPPO) ทำหน้าที่เป็นมันสมองที่ร่างแผนต่างๆ เช่นแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศ หรือที่เรียกว่าแผน PDP ซึ่งจะเล่าละเอียดในบทที่ 14 และสุดท้ายคือคณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (National Energy Policy Council เรียกย่อว่า กพช. หรือ NEPC) ที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน เป็นโต๊ะประชุมที่เคาะนโยบายใหญ่ระดับชาติจริงๆ

ลองเปรียบเทียบกับครอบครัวหนึ่งที่กำลังวางแผนซื้อบ้านดู กระทรวงพลังงานเปรียบเหมือนพ่อแม่ที่กำหนดทิศทางกว้างๆ ของครอบครัว สนพ. เปรียบเหมือนคนในบ้านที่นั่งทำการบ้านเปรียบเทียบตัวเลือกต่างๆ อย่างละเอียด ส่วนกพช. เปรียบเหมือนโต๊ะประชุมครอบครัวที่ทุกคนมานั่งตัดสินใจร่วมกันในเรื่องใหญ่ๆ

12.4 กกพ.: กรรมการผู้ถือนกหวีด

ที่ตำแหน่งกึ่งกลางระหว่างชั้นนโยบายกับผู้ปฏิบัติงานจริง มีองค์กรอิสระอีกแห่งหนึ่งคอยทำหน้าที่กำกับดูแล นั่นคือคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (Energy Regulatory Commission เรียกย่อว่า กกพ. หรือ ERC) จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติการประกอบกิจการพลังงาน พ.ศ. 2550 เป็นองค์กรที่แยกอิสระจากผู้เล่นทุกฝ่ายในระบบ

งานหลักของกกพ. มีสี่อย่างที่อธิบายง่ายๆ ได้ดังนี้ อย่างแรกคือออกใบอนุญาตประกอบกิจการผลิตและจำหน่ายไฟฟ้า อย่างที่สองซึ่งสำคัญที่สุดคือการเคาะค่าไฟฟ้าผันแปรหรือค่า Ft และโครงสร้างค่าไฟฟ้าโดยรวม ซึ่งเป็นตัวจริงที่ตัดสินว่าบิลค่าไฟของเราจะแพงขึ้นหรือถูกลงในแต่ละงวด รายละเอียดจะเล่าเต็มๆ ในบทที่ 15 อย่างที่สามคือคุ้มครองผู้ใช้ไฟและรับเรื่องร้องเรียนต่างๆ และอย่างที่สี่คือกำกับดูแลให้เกิดการแข่งขันที่เป็นธรรมในระบบ

1. Organization logo and name — โลโก้และชื่อ "กกพ. คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน" ติดอยู่สองข้างเวที ยืนยันว่าเป็นเวทีของหน่วยงานนี้โดยตรง
2. Thai national flag — ธงชาติไทยที่แสดงสถานะความเป็นองค์กรของรัฐ
3. Presentation screen with energy tariff data and charts — จอนำเสนอข้อมูลการทบทวนอัตราค่าไฟฟ้า ตรงตามภารกิจเคาะค่า Ft ที่เล่าไว้ในย่อหน้าก่อนหน้า
4. Panel of officials / committee — คณะกรรมการที่นั่งบนเวที ทำหน้าที่พิจารณาและตัดสินใจร่วมกัน
5. Microphone for discussion — ไมโครโฟนสำหรับผู้เข้าร่วมแสดงความคิดเห็นในเวทีรับฟังความเห็นสาธารณะ
6. Stakeholders / participants taking notes — ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่มาร่วมฟังและจดบันทึก ส่วนหนึ่งของกระบวนการคุ้มครองผู้ใช้ไฟที่เล่าไว้ข้างต้น
7. Meeting room seating arrangement และ Stage / dais — ผังที่นั่งและเวทีของห้องประชุมที่จัดเวทีรับฟังความเห็นแบบเป็นทางการ

เหตุผลที่ต้องมีกรรมการอิสระแบบนี้อยู่ก็เพราะผู้ขายไฟกับคนกำหนดราคาไฟไม่ควรเป็นคนคนเดียวกัน เหมือนกับที่ทีมฟุตบอลไม่สามารถเป่านกหวีดตัดสินเกมของตัวเองได้ฉันใดก็ฉันนั้น กกพ. จึงต้องยืนอยู่ตรงกลาง คอยดูแลให้ทุกฝ่ายเล่นตามกติกาอย่างเป็นธรรม

12.5 สถานการณ์จำลอง: เรื่องนี้ใครรับ?

ลองมาดูสถานการณ์สมมติกันดูสักห้าเรื่องว่าแต่ละเรื่องต้องติดต่อใคร ใช้ทุกสิ่งที่เล่ามาทั้งบทมาช่วยไล่ดู

ปิดท้ายบทนี้ด้วยภาพรวม โครงสร้างทั้งหมดที่เล่ามาถูกออกแบบให้คานอำนาจกันเอง ผู้ผลิตแยกออกจากผู้กำกับดูแล ผู้กำกับดูแลก็แยกออกจากผู้วางนโยบาย แต่ทั้งหมดล้วนรับใช้เป้าหมายเดียวกัน นั่นคือคนที่เปิดสวิตช์ไฟที่บ้านทุกวันอย่างเราๆ นี่เอง

สรุปท้ายบท

คำศัพท์ในบทนี้

ทบทวนความเข้าใจ